Uncategorized

Η πόλη ως βιωματικός χώρος για παιδιά και εφήβους

untitled9784370785Πρώτη Δημοσίευση, ΙΩ 21, τεύχος 2ο, 2006

Οι έφηβοι και τα παιδιά αποτελούν ένα σημαντικό ποσοστό του πληθυσμού που ζει στις πόλεις. Ένα σημαντικό ερώτημα που τίθεται είναι το πώς εκπροσωπείται αυτό το σημαντικό μέρος των κατοίκων σε χώρους της πόλης. Πόσο υψηλό είναι το μερίδιο δημοσίων χώρων που αναλογεί στα παιδιά και είναι διαθέσιμο γι αυτά; Ή τουλάχιστον ποιοι είναι οι χώροι που λαμβάνουν υπόψη τους τα ενδιαφέροντα τους; Η καθημερινή εμπειρία μας δείχνει πως τους αναλογούν μικρότεροι δημόσιοι χώροι σε σχέση με το ποσοστιαίο κομμάτι τους στο γενικότερο πληθυσμό. Αυτό που κυριαρχεί αντίθετα είναι τόποι που εκπροσωπούν τα συμφέροντα των ενηλίκων και τα οποία συνδέονται με την κινητικότητα, την αγοραστική δύναμη και την κατανάλωση.

Πριν μπω στο κύριο θέμα που θα μας απασχολήσει σε αυτό το δοκίμιο – τις σκέψεις για μια πόλη που είναι δίκαιη απέναντι στα παιδιά και τους εφήβους της – θα ήθελα να παρουσιάσω με συντομία μερικές βασικές επιστημονικές διατυπώσεις που είναι απαραίτητες για την προοπτική που υιοθετώ σε αυτό το κείμενο.

Η φιλοσοφία του Schelling, ο οποίος δίδαξε στο πανεπιστήμιο της Ιένας, μας έδωσε μια εξαιρετική τοποθέτηση, η οποία μπορεί γενικότερα να εφαρμοστεί στην σχέση μας με την παιδική ηλικία και την νεότητα. Η ακόλουθη διατύπωση αποτελεί την πεμπτουσία της φιλοσοφίας της φύσης. (Naturphilosophie).

«Η φύση στο βαθμό που παρήγαγε εξελικτικά τον άνθρωπο, έκανε ένα δώρο στον πολιτισμό. Αυτό που είναι σημαντικό μέσα από τον πολιτισμό, δηλαδή την ανθρώπινη δημιουργία, είναι να ανταποδώσουμε αυτό το δώρο στην φύση».

Από εκείνη την εποχή μέχρι τις μέρες μας, που χαρακτηρίζονται από τον διάλογο για την οικολογία, διαθέτουμε το υπόβαθρο για μια κριτική αντιπαράθεση με τους τρόπους με τους οποίους ο άνθρωπος κυριαρχεί τεχνολογικά κι επιστημονικά τη φύση από την πέτρα μέχρι το έμβιο. Φθάνοντας μέχρι την μη αναστρέψιμη καταστροφή των υποσυστημάτων και την εξαφάνιση των ειδών.

Κάθε νεογέννητο κορίτσι και κάθε νεογέννητο αγόρι αποτελεί ακόμη ένα δώρο της φύσης στον πολιτισμό, μια δωρεά που βιώνεται στο αίσθημα ευτυχίας των γονέων που τους φέρνει η νέα ζωή. Δώρο σημαίνει: η φύση δεν ζητάει τίποτα για να πάρει πίσω, δίνει χωρίς να υπολογίζει. Το να αναγνωρίσουμε ένα δώρο ως δώρο και να το δεχτούμε σημαίνει να αισθανθούμε ευγνωμοσύνη, που θα θέλαμε να την εκφράσουμε στον δωρητή. Αλλά πως θα μπορούσαν οι ενήλικες, οι γονείς, να δωρίσουν στη φύση; Η απάντηση είναι πολύ απλή και ταυτόχρονα πολύ δύσκολη. Η φύση λαμβάνει το δώρο της όταν τα παιδιά που μας δώρισε και μας εμπιστεύτηκε, παίρνουν από εμάς όλα αυτά που χρειάζονται για να ενηλικιωθούν: Αγάπη, αφοσίωση, προσοχή, παιδεία, καλή διατροφή, αλλά και χώρους που τους ταιριάζουν στην πόλη και στην εξοχή.

Είναι περιττό να διευκρινίσουμε το ότι πάρα πολλά παιδιά και έφηβοι δεν παίρνουν αυτό που δικαιούνται. Ή παίρνουν πολύ λίγο.

Στον πολιτισμό μας η λογική και τα συναισθήματα βρίσκονται σε δυσαρμονία. Αυτό αποτελεί έναν από τους σημαντικότερους λόγους εξαιτίας των οποίων αδυνατούμε να δώσουμε στα παιδιά μας αυτό που χρειάζονται. Γιατί το χρειάζονται; Για μια καλή ζωή. Το αγαθό είναι η λέξη κλειδί που μας κληροδότησαν οι Έλληνες για τον προσανατολισμό που οδηγεί σε μια πραγμάτωση της ζωής. Η προσωπική ευτυχία συνδέεται με την ευτυχία του άλλου. Η προσωπική επιτυχία είναι συνδεδεμένη με την επιτυχία της κοινότητας. Οι παιδικές ηλικίες πρέπει να ευδοκιμήσουν για να μπορέσουν οι έφηβοι να γίνουν πραγματικά ενήλικες. Ενηλικίωση σημαίνει αναγνώριση και ανάληψη της ευθύνης – επίσης ευθύνη για τους νεώτερους ώστε να επιτευχθεί η παιδική ηλικία και η εφηβεία.

Κατά κανόνα οι ενήλικοι επιστρέφουν στα παιδιά αυτό που οι ίδιοι βίωσαν όταν ήταν παιδιά. Υπάρχουν φυσικά ενήλικες οι οποίοι επεξεργάστηκαν ψυχικά με τέτοιο τρόπο τις πικρές και γεμάτες ματαίωση εμπειρίες τους σαν παιδιά, ώστε να είναι σε θέση να βγουν από το διαβολικό κύκλο της αποτυχίας και να δώσουν στους νεότερους την αφοσίωση που οι ίδιοι δεν έτυχαν να γευτούν. Αυτούς τους ενήλικες που στοχάστηκαν, χρειαζόμαστε.

Ο γάλλος ιστορικός Philippe Aries στο έργο του «Ιστορία της παιδικής ηλικίας» μας υπενθυμίζει πως υπήρξαν εποχές κατά τις οποίες τα παιδιά στέκονταν στην κατώτερη βαθμίδα της κοινωνικής ιεραρχίας. Πέρα από αυτό η κοινωνία των ενηλίκων τα θεωρούσε ως όντα χωρίς ψυχή και το σύστημα δικαίου δεν τους αναγνώριζε δικαιώματα. Παιδική ηλικία με την έννοια πως αυτή η ανθρώπινη συνθήκη επιβάλλει στους ενήλικες υποχρεώσεις απέναντι σε αυτούς που έρχονται, είναι μια κατάκτηση του διαφωτισμού και του ανθρωπισμού – επομένως αποτελεί συγκριτικά μια πολύ πρόσφατη πολιτισμική κατάκτηση.

Άρα δεν υπάρχει μόνον μια «επιτυχημένη» παιδική ηλικία αλλά και μια «επιτυχημένη» ενηλικίωση. Αλλά τι σημαίνει να κατορθωθεί το να είμαστε ενήλικες; Μια πολύ σημαντική στιγμή αυτής της κατάκτησης είναι η ικανότητα του ενήλικα να προφυλάσσει ο ίδιος την δική του παιδική ηλικία. Στο «είναι» του ενήλικα ανήκει η δυνατότητα του να μπορεί να ο ίδιος να είναι παιδί.

Αυτή η ικανότητα δεν είναι μόνον μια προϋπόθεση για να μπορούμε να συμπαθούμε τα παιδιά και τους εφήβους. Και δεν είναι σημαντική μόνον για να συναισθανόμαστε τον κόσμο των «μικρών» ανθρώπων, να αισθανόμαστε τα συναισθήματα τους και αυτό που τους κάνει να υποφέρουν. Η ικανότητα να κρατάμε ζωντανό το παιδί μέσα μας είναι αποφασιστικής σημασίας για την διατήρηση μιας υγιούς ισορροπίας ανάμεσα στο συναίσθημα και το Λόγο. Η «ικανότητα παλινδρόμησης» κρατάει ανοιχτή για τον ενήλικο την πόρτα για μια αισθητική κατανόηση του κόσμου, ανοιχτή στους κόσμους των αρχετύπων και των μύθων. Καθιστά δυνατή την διαδικασία της μνήμης και τους δανείζει με αυτόν τον τρόπο το χάρισμα της φαντασίας που αποτελεί την προϋπόθεση για την συνειδητή διαμόρφωση του μέλλοντος. Η δύναμη της φαντασίας μας δεν είναι τίποτε άλλο από την ανάμνηση σε αναβρασμό. Κάποιος που έχει χάσει την μνήμη του δεν μπορεί να φανταστεί πλέον τίποτε. Η φαντασία είναι μια ιδιαίτερη έκφραση της ζωής μας, της εμπειρίας μας. Αυτός που έχασε την παιδική του ηλικία δεν μπορεί πια να φανταστεί κάτι. Προφανώς, η παιδική ηλικία περιέχει μέσα από την αισθητηριακή της αμεσότητα ένα κλειδί για την δημιουργική σύλληψη του παρόντος και την αντιμετώπιση του μέλλοντος. Ο βερολινέζος φιλόσοφος Walter Benjamin διατυπώνει αυτή την σκέψη με τον ακόλουθο τρόπο:

«Το ζήτημα της παιδικής ηλικίας είναι η εισαγωγή της καινούριας ζωής στο Συμβολικό. Το παιδί μπορεί αυτό που ο ενήλικος δεν είναι σε θέση να πράξει. Να ξαναθυμηθεί το καινούριο».

Οι ενήλικες μπορούν μέσα από την σχέσης τους με την δική τους παιδική ηλικία και την μνήμη να φανταστούν το νέο. Οι τελευταίοι ανιμιστές και μάγοι που μας έχουν απομείνει είναι τα παιδιά.

Ας κρατήσουμε το σημαντικότερο. Τα παιδιά χρειάζονται συναισθηματική προσοχή και αφοσίωση. Ως τα πιο αδύναμα μέλη της κοινωνίας χρειάζονται την φυσική και ψυχική συμπαράσταση υπεύθυνων ενηλίκων. Τους λείπει ο προσανατολισμός, η οριοθέτηση και τα θετικά πρότυπα για το μέλλον τους. Όμως δυστυχώς τα γεγονότα δεν είναι ενθαρρυντικά. Παιδιά και έφηβοι παραμένουν στην εποχή μας συναισθηματικά στερημένα, εισπράττουν την βία, τον εγωισμό, την αδιαφορία και την αδικία των ενηλίκων. Αυτές οι ελλείψεις αποτελούν την αιτία για την βιαιότητα τους που σήμερα διαπιστώνουμε πως έχει γίνει πολύ έντονη. Η βίαιη συμπεριφορά τρέφεται από την ανεξέλεγκτη και ανεύθυνη πρακτική της βιομηχανίας του θεάματος.

Οι πόλεις μας παρουσιάζουν έλλειμμα σε χώρους κατάλληλους για τα νεότερα άτομα. Θα μπορούσε κανείς να σκεφτεί πως η αιτία για αυτό είναι οικονομική. Όμως διαπιστώνουμε πως ακόμα και αυτοί που υποτίθεται πως είναι αρμόδιοι για αυτούς τους χώρους έχουν άγνοια του αντικειμένου τους. Η άγνοια αυτή είναι κάπως διευρυμένη. Ωστόσο τα παιδιά δεν καλούνται ποτέ να ονομάσουν πως επιθυμούν να είναι οι δημόσιοι χώροι που επιθυμούν.

Πως μπορούμε να φανταστούμε και να σχεδιάσουμε τους τόπους που φιλοξενούν τους εφήβους και τα παιδιά;

Οι τόποι για αυτές τις ηλικίες θα όφειλαν να είναι χώροι βιωμάτων. Μέρη που να διαθέτουν ένα δυναμικό αφηγηματικότητας (Narrativ). Χώροι όπου μπορεί κανείς να διηγηθεί ιστορίες, να παραπέμψει σε ένα μύθο…

Απόδοση από την γερμανική: Kώστας Σκαρπίδης, ψυχαναλυτής

ΚΑΝΕ ΣΧΟΛΙΟ

AΠΑΝΤΗΣΗ

Η ηλ. διεύθυνσή σας δεν δημοσιεύεται. Τα υποχρεωτικά πεδία σημειώνονται με *

To Top