ΙΣΤΟΡΙΕΣ

10 χιουμοριστικές εικονογραφήσεις στην Αρχαιότητα

Κείμενο: Λουκάς Ζώνας, αρχαιολόγος

Σχέδια: Κυριάκος Μακρής, συντηρητής έργων τέχνης – εικονογράφος

——————————————————-

ΟΙ ΜΥΘΙΚΟΙ ΚΟΣΜΟΙ ΤΩΝ ΚΑΒΕΙΡΙΚΩΝ ΑΓΓΕΙΩΝ

Οι Κάβειροι ήταν αρχαιότατες χθόνιες θεότητες, πιθανώς ανατολικής προέλευσης, οι οποίοι λατρεύονταν στον ελλαδικό χώρο ήδη από την προελληνική εποχή των Πελασγών. Σχετίστηκαν αρχικά με τον Ήφαιστο και η λατρεία τους διαδόθηκε από το βόρειο Αιγαίο (Λήμνος, Σαμοθράκη κ.α.) στη νότια Ελλάδα, κυρίως στη Βοιωτία, την Ανθηδόνα και την πόλη της Θήβας, όπου υπήρχε το Καβείριον Ιερόν.

Λίγα πράγματα είναι γνωστά για τους Κάβειρους, αφού δεν γνωρίζουμε τον ακριβή αριθμό τους, τη μυθολογία που σχετίζεται με αυτούς, ούτε καν τα ονόματά τους, τα οποία παρέμεναν μυστικά και άρρητα στο ευρύ κοινό. Προς τιμήν τους τελούνταν τα Καβείρια Μυστήρια, με γνωστότερα αυτά της Σαμοθράκης, τα οποία σχετίζονταν με τη λατρεία της κοσμικής και της γήινης φωτιάς, τα μέταλλα και τις απόκρυφες δυνάμεις της φύσης, τη γονιμότητα και τον αέναο κύκλο της ανθρώπινης ζωής και του θανάτου. Η μύηση απελευθέρωνε τους συμμετέχοντες από τον φόβο του θανάτου και τους βοηθούσε να ζήσουν και να πεθάνουν με αξιοπρέπεια. Οι μυημένοι σε αυτά γίνονταν ευσεβέστεροι, δικαιότεροι και στα πάντα καλύτεροι. Το τι ακριβώς γινόταν στα μυστήρια, κανείς δεν το γνωρίζει, διότι η αποκάλυψη των τελετών απαγορευόταν· πάντως τα μυστήρια περιλάμβαναν τρία βασικά στάδια, όπως και τα Ελευσίνια Μυστήρια, την κάθαρση, τη μύηση και την εποπτεία.

Στο Καβείριο της Θήβας, λίγο έξω από την πόλη, τα μυστήρια τελούνταν προς τιμήν του θεού Κάβιρου,1 και του γιου του, του Παιδός. Οι τελετές στο Καβείριο είχαν διαβατήριο χαρακτήρα και μεγάλη παιδευτική σημασία για την ηθική ολοκλήρωση των συμμετεχόντων. Πρέπει να ήταν μυητικές τελετές απευθυνόμενες κυρίως σε άρρενες, οι οποίες σχετίζονταν με τη μετάβαση από την παιδική στην εφηβική ηλικία και την ενήλικη ζωή. Στην πόλη του Διονύσου το δίδυμο Κάβιρος – Παίς αποκτούσε έντονο διονυσιακό χαρακτήρα· το ιερό είχε ιδρυθεί σε ειδυλλιακή τοποθεσία, ο Κάβιρος είχε τη μορφή του Διονύσου, οι μύστες περιβάλλονταν από διονυσιακή ατμόσφαιρα έκστασης και το ιερό αγγείο των τελετών ήταν ο κάνθαρος, το αγγείο του Διονύσου.

Από το Καβείριο της Θήβας προέρχεται ένα ιδιαίτερο σύνολο αγγείων, τα λεγόμενα καβειρικά αγγεία, ξεχωριστά μέσα στην καλλιτεχνική παραγωγή της κλασικής περιόδου τόσο για τα θέματα όσο και την τεχνική τους.

Τα αγγεία αποτελούν τοπική βοιωτική παραγωγή, σχετίζονται αποκλειστικά με το Καβείριο και πρέπει να αποτελούσαν αφιερώματα όσων είχαν προσέλθει στο ιερό για τα διαβατήρια έθιμα. Η παραγωγή τους ξεκίνησε τον 5ο αι. και συνεχίστηκε έως και τον 3ο αι. π.Χ.. Αρχικά στα αγγεία κυριαρχούν οι παραστάσεις με μυθολογικά θέματα, δοσμένες, όμως, σαν παρωδίες του μύθου. Αργότερα επικράτησαν καθημερινές σκηνές, όπως κυνήγια, σκηνές σε γυμναστήρια, συμπόσια κ.ά., όλες με καρικατούρες και σατιρική διάθεση. Τα τελευταία χρονολογικά αγγεία έχουν απλή φυτική και γεωμετρική διακόσμηση. Η τεχνική που χρησιμοποιείται σε όλες τις παραστάσεις είναι η μελανόμορφη σε ανοιχτό βάθος, χωρίς πολλές λεπτομέρειες, φτάνοντας στα όρια τη σκιαγραφίας. Την ίδια εποχή που ο ελληνικός κόσμος διακοσμεί τα αγγεία με τον ερυθρόμορφο ρυθμό, το βοιωτικό εργαστήρι επιμένει στην αρχαιότροπη μελανόμορφη τεχνική, που χαρίζει στα καβειρικά αγγεία ιερότητα. Σχεδόν όλα μοιάζουν δοσμένα με μαύρο και άσπρο, σαν σκιές χωρίς λεπτομέρειες.

ΚΑΝΘΑΡΟΣ ΘΗΒΑΪΚΟΥ ΙΕΡΟΥ – ΠΡΟΣΚΥΝΗΤΕΣ

Σε αντίθεση με τα Ελευσίνια Μυστήρια, στα Καβείρια Μυστήρια επιτρεπόταν η συμμετοχή οποιουδήποτε ατόμου, ανεξάρτητα από εθνικότητα, ηλικία, φύλο ή κοινωνική θέση· ακόμα και δούλοι μπορούσαν να συμμετάσχουν.

Εδώ διακρίνεται μία πομπή προς το Καβείριο, αποτελούμενη από έναν κοντό δούλο, ίσως νέγρο, έναν γέρο και μία γριά. Είναι εμφανής η κωμική διάσταση που δίνεται στη σκηνή, καθώς τονίζονται τα άσχημα φυσιογνωμικά και ηλικιακά χαρακτηριστικά των μορφών

ΚΑΝΘΑΡΟΣ ΘΗΒΑΪΚΟΥ ΙΕΡΟΥ – ΤΕΛΕΤΗ ΜΥΗΣΗΣ

Σε όσους είχαν μυηθεί δενόταν στη μέση μία πορφυρή ζώνη, η οποία χάριζε προστασία για τον υπόλοιπο βίο, κυρίως από τους θαλασσινούς κινδύνους.

Οι παραστάσεις των αγγείων μαρτυρούν άμεση επίδραση από το θέατρο, την κωμωδία και το σατυρικό δράμα, που σχετίζεται άμεσα με τον Διόνυσο. Εδώ δύο μορφές, που μάλλον φορούν μάσκες και είναι ντυμένες με βαριά ρούχα σαν υποκριτές στο θέατρο, κρατούν μία ζώνη

ΟΣΤΡΑΚΟ ΚΑΒΕΙΡΚΟΥ ΑΓΓΕΙΟΥ – ΜΥΣΤΗΣ

Οι συμμετέχοντες στα Καβείρια Μυστήρια κρατούσαν αναμμένους δαυλούς και κλαδιά.

Στην τεχνική της σκιαγραφίας οι μορφές αποδίδονται σαν σκιές χωρίς πολλές λεπτομέρειες. Πολλοί έχουν ερμηνεύσει αυτή την επιλογή ως προσπάθεια να αποδοθούν τα δρώμενα των μυστηρίων, που γίνονταν υπό το φως των δαυλών. Στην περίπτωση αυτή, μήπως οι μύστες παρακολουθούσαν τα δρώμενα σαν σκιές πάνω σε τοίχο ή πίσω από ένα ύφασμα, σαν τον σύγχρονο Καραγκιόζη; 

ΚΑΝΘΑΡΟΣ ΘΗΒΑΪΚΟΥ ΙΕΡΟΥ – ΟΔΥΣΣΕΑΣ ΚΑΙ ΒΟΡΡΕΑΣ

Σε μία από τις πιο γνωστές παραστάσεις, ο Οδυσσέας απεικονίζεται ναυαγός πάνω σε δύο αμφορείς, κρατώντας την τρίαινα του Ποσειδώνα, να οδηγείται από το φύσημα του Βορρέα.

Ο ήρωας απεικονίζεται σαν Πυγμαίος, κοντός και με διογκωμένα χαρακτηριστικά. Ο άνεμος αποδίδεται αφαιρετικά, σαν μία απλή μάσκα θεάτρου. Ψηλά, επιγραφές επεξηγούν τα εικονιζόμενα πρόσωπα. Εδώ ο μύθος παρωδείται, ο Οδυσσέας έχει κλέψει την τρίαινα του Ποσειδώνα και καταδιώκεται από τον άνεμο. Οι μυημένοι, φυσικά, ξέρουν την αίσια έκβαση της περιπέτειας του ήρωα, ο οποίος θα σωθεί με τη βοήθεια των Καβείρων, προστατών των ναυαγών

ΚΑΝΘΑΡΟΣ ΘΗΒΑΪΚΟΥ ΙΕΡΟΥ – ΟΔΥΣΣΕΑΣ ΚΑΙ ΚΙΡΚΗ

Άλλη γνωστή παράσταση αποτελεί η συνάντηση του Οδυσσέα με την Κίρκη· η μάγισσα προσφέρει μαγικό φίλτρο στον Οδυσσέα, ο οποίος τρομάζει στην ιδέα και αποτραβιέται.

Η σκηνή αποδίδεται με σκωπτική, σχεδόν βλάσφημη διάθεση, στην οποία παρωδείται η περιπέτεια του ήρωα. Ο Οδυσσέας είναι αστείος, ιθυφαλλικός και κοιλαράς, και κοιτάζει έντρομος το φίλτρο. Η Κίρκη προσπαθεί να τον ποτίσει για να τον μετατρέψει σε γουρούνι, αλλά ο ήρωας μάλλον έχει αντιληφθεί τον κίνδυνο και βγάζει το σπαθί του

ΚΑΝΘΑΡΟΣ ΘΗΒΑΪΚΟΥ ΙΕΡΟΥ – ΟΔΥΣΣΕΑΣ ΚΑΙ ΚΙΡΚΗ

Σε παρόμοια παράσταση, ο ταλαιπωρημένος και διψασμένος Οδυσσέας διαπραγματεύεται με την Κίρκη το μαγικό φίλτρο, ενώ πίσω από τον αργαλειό ένας σύντροφος του Οδυσσέα έχει αρχίσει ήδη να μεταμορφώνεται σε γουρούνι…

Ο Οδυσσέας έχει ανοιχτές παλάμες, σαν να εκλιπαρεί να πιει για να σβήσει τη δίψα του, κουρασμένος πάνω στη μαγκούρα του. Σαν καρικατούρα αποδίδεται και η καμπουριασμένη Κίρκη. Ιδιαίτερα τολμηρή και επιτυχημένη είναι η απόδοση του συντρόφου, μισός άνθρωπος και μισός γουρούνι

ΚΑΝΘΑΡΟΣ ΘΗΒΑΪΚΟΥ ΙΕΡΟΥ – ΚΑΒΕΙΡΟΙ

Οι παραστάσεις κυνηγιών και αθλητικών δρωμένων στα αγγεία ερμηνεύονται ως ενδεικτικές των μυητικών δοκιμασιών των εφήβων κατά τη διάρκεια των μυστηρίων.

Μικρές κοντόχοντρες φιγούρες, σαν γελοιογραφικοί νάνοι, φαίνονται σε έναν αγρό να προσπαθούν να ξεφύγουν από μία ανθρωπόμορφη δαιμονική φιγούρα που τους καταδιώκει· κάποιοι έχουν ήδη ανέβει σε ένα δέντρο! Μήπως στο πλαίσιο της μύησης υπήρχε κάποια δοκιμασία ή δρώμενο με μεταμφιεσμένους;

ΚΑΝΘΑΡΟΣ ΘΗΒΑΪΚΟΥ ΙΕΡΟΥ – ΜΥΣΤΕΣ

Συχνά στα καβειρικά αγγεία υπάρχουν διονυσιακές σκηνές συμποσίων.

Πολύ συχνά σαν διακόσμηση στο ανώτερο τμήμα του αγγείου υπάρχει φυτικό κόσμημα, κισσός ή αμπέλι, που αποτελούν τα ιερά δέντρα του Διονύσου. Ένας συμποσιαστής, ίσως η κωμική εκδοχή του Κάβιρου, μαζί με τε συνοδεία του, μάλλον γριές υπηρέτριες, χαίρεται το συμπόσιο

ΚΑΝΘΑΡΟΣ ΘΗΒΑΪΚΟΥ ΙΕΡΟΥ – ΣΥΜΠΟΣΙΑΣΤΕΣ

Στα συμπόσια των Καβείριων Μυστηρίων οι μυημένοι πίστευαν πως συμμετείχαν σε συμπόσιο με τους ίδιους τους Κάβειρους.

Εδώ, σε ένα αστείο συμπόσιο δαιμονικές μορφές, οι τερατόμορφοι Κάβειροι, κάθονται σε ανάκλιντρα και πίνουν από κάνθαρους, το ιερό αγγείο των μυστηρίων. Συχνά οι Κάβειροι αποδίδονται σαν δαιμονικές φιγούρες, καθώς αντιπροσωπεύουν το υλικό πυρ, και παριστάνονται σαν κοντόχοντροι αστείοι νάνοι με ακτινοβόλο κεφάλι

ΚΑΝΘΑΡΟΣ ΘΗΒΑΪΚΟΥ ΙΕΡΟΥ – ΔΙΟΝΥΣΙΑΚΗ ΠΟΜΠΗ

Ο έντονος διονυσιακός χαρακτήρας των μυστηρίων προϋπέθετε συμμετοχή σε διονυσιακές πομπές και όργια.

Στην τυπική διονυσιακή πομπή συμμετέχουν χορευτές, μεθυσμένοι και άρμα που σύρουν γάιδαροι. Εδώ η πρώτη φιγούρα φαίνεται να χορεύει, καθώς ο ζωγράφος σχεδίασε τα ενδύματα να ανεμίζουν, ενώ οι γάιδαροι είναι σε έκσταση. Οι μορφές στο άρμα είναι μύστες ή μήπως κάποιο θεϊκό ζεύγος; 

Τα καβειρικά αγγεία, με τις καρικατούρες τους, φαίνονται μάλλον παράταιρα μέσα στην καλλιτεχνική παραγωγή της κλασικής εποχής, καθώς διακοσμούνται με την αρχαιότροπη μελανόμορφη τεχνική. Αποτελούν έναν συνδυασμό ιερής, λόγω του χαρακτήρα τους, και λαϊκής τέχνης, λόγω του τρόπου απόδοσης των παραστάσεων.

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ:

  • J. Boardman, Πρώιμη ελληνική αγγειογραφία, μτφρ. Λ. Μπουρνιάς, Ινστιτούτο του βιβλίου – εκδ. Καρδαμίτσα, Αθήνα, 2001, σελ. 307-308, εικ. 506-510.
  • Β. Αραβαντινός, Το αρχαιολογικό μουσείο Θηβών, Κοινωφελές Ίδρυμα Ι.Σ. Λάτση – εκδ. Ολκός, Αθήνα, 2010, σελ. 249, εικ. στις σελ. 260-267.

1 Στη Θήβα ο θεός γραφόταν Κάβιρος και όχι Κάβειρος, για αυτό και εναλλακτικά είναι δεκτή η γραφή καβιρικά αγγεία.

Η εργασία «Οι μυθικοί κόσμοι των καβειρικών αγγείων» παρουσιάστηκε για πρώτη φορά στο φεστιβάλ κόμικ «Με πενάκι και σκαπάνη» στο ισόγειο του υπέροχου χώρου του Συλλόγου Ελλήνων Αρχαιολόγων στο Θησείο, στις 2/7/2016, με εισηγητές τους Λουκά Ζώνα, αρχαιολόγο, και Κυριάκο Μακρή, συντηρητή έργων τέχνης και εικονογράφο.

ΚΑΝΕ ΣΧΟΛΙΟ

AΠΑΝΤΗΣΗ

Η ηλ. διεύθυνση σας δεν δημοσιεύεται. Τα υποχρεωτικά πεδία σημειώνονται με *

Αυτός ο ιστότοπος χρησιμοποιεί το Akismet για να μειώσει τα ανεπιθύμητα σχόλια. Μάθετε πώς υφίστανται επεξεργασία τα δεδομένα των σχολίων σας.

To Top